انگیزه درس خواندن در بچهها؛ بدون رشوه، بدون دعوا
جایزه برای هر نمره یا تعریف از «باهوشی»، انگیزه درس را کم میکند. ببینید پژوهشها درباره انگیزه درونی چه میگویند و بهجای «آفرین باهوش» چه بگویید.

انگیزه درس خواندن با جایزه برای هر نمره یا تعریف از «باهوش بودن» ساخته نمیشود؛ پژوهشها نشان میدهند جایزههای مادی برای کاری که بچه به آن علاقه دارد، میتواند علاقهاش را کم کند و تعریف از هوش، بچه را از کار سخت میترساند. چیزی که انگیزه درونی را میسازد، سه نیاز ساده است: حق انتخاب، حس «از پسش برمیآیم» و رابطه گرم. در این مقاله میبینیم این سه را چطور در خانه بسازیم و بهجای «آفرین باهوش» چه بگوییم.
دو جور انگیزه
انگیزه بیرونی یعنی کاری را برای چیزی بیرون از خودش انجام دهیم: جایزه، نمره، فرار از دعوا. انگیزه درونی یعنی کاری را چون برایمان جالب یا مهم است انجام دهیم. هر دو جای خودشان را دارند؛ ولی بچهای که فقط با انگیزه بیرونی درس میخواند، همین که جایزه یا ترس برداشته شود، دست از درس میکشد.
نظریه «خودتعیینی» که دسی و رایان، دو روانشناس آمریکایی، مطرح کردهاند و در صدها پژوهش بررسی شده، میگوید انگیزه درونی وقتی رشد میکند که سه نیاز برآورده شود:
| نیاز | یعنی | در خانه یعنی |
|---|---|---|
| خودمختاری | حس کنم خودم انتخاب میکنم | بچه ترتیب درسها یا ساعت شروع را خودش انتخاب کند |
| شایستگی | حس کنم از پسش برمیآیم | کار را به قدمهای کوچک و شدنی تقسیم کنیم |
| ارتباط | حس کنم کسی کنارم است و برایش مهمم | درباره درس کنجکاو باشیم، نه بازجو |
جایزه برای هر نمره؛ چرا نتیجه عکس میدهد؟
مروری بزرگ روی ۱۲۸ آزمایش نشان داد وقتی برای کاری که آدمها به آن علاقه داشتند جایزه مادی و ازپیشگفته گذاشته شد، علاقهشان به آن کار کمتر شد؛ این اثر در بچهها از بزرگسالان هم قویتر بود. یعنی بچهای که عاشق کتاب خواندن است، اگر برای هر کتاب پول بگیرد، ممکن است کمکم فقط برای پول بخواند.
این به آن معنا نیست که هر تشویقی بد است. همان پژوهشها نشان میدهند تعریف کلامی و بازخورد صادقانه علاقه را بیشتر هم میکند. و برای کارهای تکراری و خستهکننده، مثل مرتب کردن اتاق یا مسواک زدن، یک سیستم امتیاز روشن کمک میکند عادت ساخته شود. فرقش این است: امتیاز را برای عادتها و کارهای روزانه بگذارید، نه برای یاد گرفتن و نمره. در سیستم امتیاز و جایزه برای کودک این مرز را دقیقتر توضیح دادهایم.
«آفرین، باهوشی!» یا «آفرین، تلاش کردی!»؟
در یکی از معروفترین پژوهشهای روانشناسی، کارول دوک و همکارش به گروهی از دانشآموزان کلاس پنجمی بعد از حل چند معما گفتند «حتماً خیلی باهوشی» و به گروه دیگر گفتند «حتماً خیلی تلاش کردی». بعد به بچهها حق انتخاب دادند: معمای آسان یا سخت. بیشتر بچههایی که برای هوش تعریف شنیده بودند، معمای آسان را انتخاب کردند تا «باهوش» بمانند؛ و بعد از یک شکست، علاقه و عملکردشان افت کرد. نزدیک به ۴۰ درصدشان حتی وقتی قرار بود نمرهشان را به دیگران بگویند، آن را بیشتر از واقعیت گفتند.
پژوهش دیگری در شیکاگو نشان داد بچههایی که در یک تا سه سالگی بیشتر برای تلاش و روش کارشان تعریف شنیده بودند، پنج سال بعد بیشتر باور داشتند توانایی با تمرین بیشتر میشود و از چالش استقبال میکردند.
یک نکته صادقانه: پژوهشهای بعدی نشان دادهاند برنامههای آموزش «ذهنیت رشد» در مدرسه، بهطور میانگین اثر کوچکی روی نمره دارند. پس تعریف از تلاش جادو نیست؛ اما ارزان است، ضرری ندارد و رابطه شما و بچه را گرمتر میکند.

| بهجای این… | این را بگویید |
|---|---|
| «آفرین، چه باهوشی!» | «دیدم چند راه را امتحان کردی تا درست شد.» |
| «تو ریاضیات خوب است.» | «تمرین هر روزت جواب داد.» |
| «این که آسان بود!» | «این را یاد گرفتی، حالا یکی سختترش را امتحان کنیم؟» |
| «چرا ۲۰ نشدی؟» | «کدام سؤال برایت سخت بود؟ با هم ببینیمش.» |
| «اگر ۲۰ بگیری، برایت … میخرم.» | «بعد از امتحان با هم یک کار خوب میکنیم، نمره هرچه باشد.» |
۷ کار برای بیدار کردن انگیزه درونی
- حق انتخاب بدهید: «اول املا را مینویسی یا ریاضی؟»، «ساعت پنج شروع میکنی یا پنج و نیم؟». انتخاب کوچک، حس «کار خودم است» را میسازد.
- درس را به زندگی وصل کنید: کسر را با تقسیم پیتزا، درصد را با تخفیف فروشگاه، علوم را با آشپزی.
- کار را شدنی کنید: «همه تمرینها» ترسناک است؛ «سه تمرین اول» شدنی.
- کنجکاو باشید، نه بازجو: بهجای «تکلیفهایت را نوشتی؟»، بپرسید «امروز چیز جالبی یاد گرفتی؟».
- اشتباه را عادی کنید: از اشتباههای خودتان بگویید و نشان دهید چطور درستشان کردید.
- خودتان یادگیرنده باشید: بچهای که میبیند پدر و مادرش کتاب میخوانند یا چیز تازه یاد میگیرند، یادگیری را بخشی از زندگی میبیند.
- پیشرفت را نشانش دهید: دفتر اول مهر را با الان مقایسه کنید. دیدن پیشرفت خودش بزرگترین جایزه است.
کیدزیار چطور کمک میکند؟
در کیدزیار بچهها کارهای روزانهشان را خودشان تیک میزنند و گزارش هفتگی هم پیشرفت هر بچه را نسبت به هفتههای قبل خودش نشان میدهد، نه در مقایسه با بقیه؛ آن را با بچه با هم ببینید. امتیاز و فروشگاه جایزه را برای عادتها و کارهای خانه بگذارید و برای درس، هدف هفتگی مثل «هر روز ۲۰ دقیقه کتاب خواندن» تعریف کنید تا تلاش دیده شود، نه نمره.
برای همراهی درست در تکلیف، کمک به تکلیف بچهها را بخوانید و اگر امتحان نزدیک است، اضطراب امتحان در بچهها را ببینید.
منابع
- Ryan RM, Deci EL. Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist، ۲۰۰۰.
- Deci EL, Koestner R, Ryan RM. A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological Bulletin، ۱۹۹۹.
- Mueller CM, Dweck CS. Praise for intelligence can undermine children's motivation and performance. Journal of Personality and Social Psychology، ۱۹۹۸.
- Gunderson EA و همکاران. Parent praise to 1- to 3-year-olds predicts children's motivational frameworks 5 years later. Child Development، ۲۰۱۳.
- Sisk VF و همکاران. To what extent and under which circumstances are growth mind-sets important to academic achievement? Two meta-analyses. Psychological Science، ۲۰۱۸.


